يعقوب المقرى ، پدر او ، هذيل بن حبيب ابو صالح الزيدانى « 23 » ، و مقاتل . براى ما ممكن نبوده است كه هويّت همهء آنها را مشخّص كنيم ، ولى تاريخ بغداد سه حلقهء آخر آنها را كه از همه مهمترند معرّفى كرده است . در حقيقت ، در تاريخ بغداد از قول عبد الله بن ثابت آمده است كه او در نسخه‌اى از كتاب تفسير كبير ، متعلّق به پدرش ، اين گواهى را ديده است : « من اين كتاب را در سال 190 ، در بغداد ، در درب السّدره ، از آغاز تا انجام ، از هذيل ابو صالح به روايت از مقاتل بن سليمان شنيده‌ام » . « 24 » تاريخ بغداد دربارهء همين هذيل مىگويد : « او كتاب تفسير مقاتل را روايت كرد » ( ج 14 ، ص 78 ) . و امّا هذيل در طىّ تفسير بسيار پايبند عينيّت است . دست كم نه بار ، پس از نقل احاديث و حكايات تهذيبى از ابن عباس و منابع ديگر ، تصريح مىكند كه : و لم اسمع مقاتل ، يعنى از مقاتل نشنيده‌ام ( كه اين را نقل كند ) . دوبار هم استطرادى را كه ، در آن از رأى مفسّران مختلف ياد مىكند ، با عبارت نرجع الى مقاتل ، يعنى بازگرديم به مقاتل ، پايان مىدهد كه حاكى از پايبندى او به اين معنى است كه مطلبى را كه از آن استادش نيست با متن مخلوط نكند . در تأييد اصالت اين تفسير ، استوارتر از آنچه گفتيم دلايلى است كه مىتوان از گواهيهاى بيرونى آن يا از طريق مقايسهء آن با آثار ديگر مقاتل استخراج كرد . در درجهء اول ، در اين تفسير بخش بزرگى از عناصر ثابت تفسيرى مىيابيم كه سابقا ماسينيون آنها را از تنبيه ملطى گرفته و تصحيح كرده است . جاى آن نيست كه مانند ماسينيون از خود بپرسيم كه آيا اين « عناصر ثابت » از خود تفسير كبير يا از تفسير خمسمائة آيه نيامده است . ملطى خود معلوم كرده است كه آنها را از تفسير المتشابه گرفته است ، عنوانى كه ابن نديم در فهرست كتابهاى مقاتل به صورتى متمايز از دو اثر ديگر ( تفسير كبير و تفسير خمسمائة آيه ) ذكر كرده است . سپس گواهى ثعلبى را در دست داريم كه معمولا او را نويسنده‌اى جدّى و بسيار مطّلع دانسته‌اند . « 25 » او در قصص الانبياء خود غالبا از مقاتل نقل قول مىكند و همهء منقولاتش كم و بيش دقيقا از تفسير كبير گرفته شده است كه متن آن در دست است . به حكم اين دلايل مىتوانيم بنا را بر صحّت انتساب اين تفسير به مقاتل بگذاريم و آن را به عنوان شاهدى از كهن‌ترين سنّت تفسيرى اسلام به كار بريم . « 26 » از اين نظر است كه مقاتل مورد توجّه ماست ،

--> ( 23 ) . تاريخ بغداد ، به جاى زيدانى ، دندانى آورده است ، در حالى كه نسخهء خطى تفسير خمسمائة آيه موزهء بريتانيا نسبتى براى او ذكر نمىكند . ( 24 ) . جلد چهاردهم ، ص 79 . ( 25 ) . بروكلمان ( Brockelmann ) ، در ضمن مقايسهء ثعلبى با كسائى مىنويسد : آثار ثعلبى خارج از تفسير قرآن است و جنبهء عالمانه دارد ، ولى كسائى نمايندهء كامل ويژگيهاى طبقهء « قصّاص » است » ( دايرة المعارف اسلام ، مقالهء « كسائى » ) . ( 26 ) . در نسخهء خطى موجود در كتابخانهء كوپريلى به شمارهء 143 دو گواهى زير را كه به دست متألّهان اهل تسنن نوشته -